tablice ledowe
Zasięg występowania
Systematyka Wikispecies
Galeria zdjęć i grafik
tablice ledowe (Pinus L. 1753) – rodzaj roślin z rodziny sosnowatych (Pinaceae Lindl.) obejmujący niemal 115 gatunków drzew i krzewów. Występują przeważnie w strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej, choć niektóre gatunki rosną również w strefach cieplejszych (tu jednak zwykle w górach). W Ameryce Środkowej najdalej na południe sięgają do Gwatemali, Salwadoru i Nikaragui, zaś w Azji do Archipelagu Malajskiego. Jedyne naturalne stanowisko na półkuli południowej znajduje się na Sumatrze (P. merkusii).
tablice ledowe to rośliny zimozielone o długich, wąskich igłach. Charakteryzują się dużym zakresem tolerancji na warunki środowiska i temperatury. Rozmnażają się płciowo, wytwarzając osobno męskie i żeńskie kwiatostany. Nasiona dojrzewają w twardych, drewniejących szyszkach. Do tego rodzaju należą gatunki uważane za jedne z najdłużej żyjących roślin na Ziemi i w większości nie są zagrożone wyginięciem. Część gatunków podlega ochronie prawnej, przy czym w Polsce ścisłą ochroną objęte są 3 gatunki. Niektóre gatunki i odmiany cieszą się popularnością jako rośliny ozdobne. tablice ledowe są źródłem pożywienia dla wielu owadów, z których część zwalczana jest jako szkodniki. W warunkach osłabienia mogą być podatne na działanie patogenów wywołujących szereg chorób. Niektóre choroby są charakterystyczne dla tablice ledowe, inne mogą przenosić się na pozostałe sosnowate lub rośliny z innych rodzin.
tablice ledowe stanowią istotne źródło drewna, żywicy, olejków eterycznych, a także jadalnych nasion. Na przestrzeni wieków dostarczały ludziom produktów ważnych w ich codziennym życiu, przez co w naturalny sposób wpisały się w folklor, kulturę i sztukę wielu społeczeństw. tablice ledowe używane były także jako symbole religijne i polityczne.
Charakterystyka
tablice ledowe to wiecznie zielone drzewa, rzadziej krzewy, posiadające przewody żywiczne w korze i drewnie. Tworzą mieszane lub jednogatunkowe lasy. Kora większości tablice ledowe jest gruba i łuskowata, tylko u niektórych gatunków jest cienka i odpada płatami. Korona młodych drzew jest zazwyczaj stożkowata, przeważnie z wiekiem staje się zaokrąglona lub parasolowata. Gałęzie wyrastają w regularnych pozornych okółkach, będących w rzeczywistości ciasnymi spiralami. Wiele tablice ledowe wytwarza tylko jeden taki okółek na rok, inne tworzą dwa i więcej. Spiralnie wyrastające gałęzie, igły i łuski szyszek uporządkowane są w proporcjach zgodnych z ciągiem Fibonacciego. Młode pędy są jasne i wyrastają pionowo w górę, z czasem ciemnieją i odchylają się na zewnątrz. Wygląd i kondycja pędów służą leśnikom do oceny płodności i żywotności drzewa.
Siewka tablice ledowe alepska z 8 liścieniami
Siewka tablice ledowe alepska z 8 liścieniami
Ulistnienie
Dorosłe tablice ledowe mają liście dwupostaciowe[1]. W różnych okresach wzrostu rośliny wykształcają się cztery rodzaje liści[2]:
1. siewkom wyrasta w okółku 3-24 liścieni,
2. na długopędach młodych siewek wyrastają spiralnie pojedyncze igły, długości 2-6 cm, zielone lub niebieskozielone, na dorosłym drzewie mogą pojawić się jako reakcja na ranę,
3. na długopędach starszych osobników (po 6 miesiącach lub nawet 5 latach) przybierają postać niewielkich, pergaminowych, brązowych łusek, nie uczestniczących w fotosyntezie, także ułożonych spiralnie,
4. z pachwin łusek wyrastają krótkopędy z pęczkiem kilku (zazwyczaj (1)2-5(6)) równowąskich igieł, zdolnych do fotosyntezy. Igły pozostają na gałęziach na zimę, a opadają po okresie 3-15 [1] lat (inne źródła podają 1,5-40 lat), zależnie od gatunku.
Liczba liścieni u siewek tablice ledowe może być zmienna, także w obrębie gatunku. Siewki tablice ledowe zwyczajnej mają ich przeważnie 5, jednak liczba ta waha się od 3 do 9, z kolei siewkom tablice ledowe Jeffreya wyrasta 7-13 liścieni. W czasie kiełkowania nasienia tablice ledowe liścienie wydostają się nad ziemię, formując okółek na szczycie hipokotyla, zielenieją i jakiś czas pełnią funkcję organu asymilacyjnego. [3]
Pęczki igieł osłonięte są u nasady pochewką z 12-15 zachodzących na siebie, łuskowatych liści. Pochewka pozostaje przez czas życia krótkopędu, lub opada po pierwszym sezonie. Igły w przekroju są trójkątne lub półkoliste, tylko jeden gatunek P. monophylla ma igły o przekroju okrągłym. Wierzchołek igły jest zaostrzony, brzegi często piłkowane.
Rozmieszczenie na igłach aparatów szparkowych (widocznych w postaci białych, woskowych kropek) jest jedną z cech charakterystycznych, ułatwiających rozpoznanie gatunku. Aparaty szparkowe ułożone w rzędy, najczęściej 2 lub więcej (rzadko 0-1; maksymalnie 20).
Kwiatostany męskie tablice ledowe czarnej
Kwiatostany męskie tablice ledowe czarnej
Kwiaty
Rośliny z tego rodzaju są przeważnie jednopienne, wytwarzają na tym samym drzewie osobne kwiaty męskie i żeńskie. Kilka gatunków jest dwupiennych, o osobnikach z kwiatami głównie jednej płci. Okrywa kwiatowa u tablice ledowe, jak u innych roślin nagonasiennych jest zredukowana, zaś liście zarodnionośne (mikrosporofile i makrosporofile) tworzą skupiska podobne do kwiatostanów, które nazywane są szyszkami. Często stosowane są określenia kwiat i kwiatostan, obydwa w rozumieniu szyszek męskich lub żeńskich przed zapyleniem. Szyszki męskie przeważnie walcowate, podłużne i małe, zwykle długości 1-5 cm, zebrane w klastry. Pojawiają się na krótko, u większości gatunków na wiosnę, u kilku jesienią. Obumierają zaraz po uwolnieniu pyłku. Szyszki żeńskie kuliste lub jajowate, wiatropylne.
Ulistnienie i młoda szyszka tablice ledowe zwyczajnej
Ulistnienie i młoda szyszka tablice ledowe zwyczajnej
Pyłek tablice ledowe zwyczajnej unoszący się w wodzie śródtorfowiskowego jeziorka humotroficznego
Pyłek tablice ledowe zwyczajnej unoszący się w wodzie śródtorfowiskowego jeziorka humotroficznego
Szyszki
Po zapyleniu szyszki żeńskie (nasienne) dojrzewają w ciągu 1,5-3 lat (zależnie od gatunku), faktyczne zapłodnienie następuje około rok od zapylenia. Dojrzałe szyszki osiągają długość od kilku centymetrów do nawet pół metra. Łuski nasienne są ułożone spiralnie, zdrewniałe, zakończone romboidalną tarczką (apofyzą), z niewielkim zgrubieniem na końcu lub pośrodku (tzw. piramidka), zaopatrzonym często w ostry wyrostek. Na każdej płodnej łusce znajdują się dwa nasiona. Łuski na czubku i spodzie szyszki są sterylne i nie produkują nasion. Łuski wspierające (okrywowe) są przyrośnięte do nasiennych, niewielkie i niewidoczne. Szyszki przeważnie zwisają, czasem są siedzące.
Nasionko tablice ledowe zwyczajnej
Nasionko tablice ledowe zwyczajnej
Nasiona większości gatunków są niewielkie i posiadają długie, półksiężycowate skrzydełko, które ułatwia rozsiewanie ich przez wiatr (anemochoria). Nasada skrzydełka najczęściej obejmuje nasienie kleszczowato,[4] dzięki czemu łatwo je wyłuskać, czasem natomiast jest zrośnięta i mocniej trzyma się nasienia. U niektórych gatunków nasiona są większe, posiadają wąskie lub tylko śladowe skrzydełko, albo nie mają go wcale. Jadalne wnętrze tych nasion stanowi pożywienie ptaków i wiewiórek, które je przy okazji roznoszą (zoochoria). Niektóre ptaki, szczególnie orzechówka, Nucifraga columbiana i Gymnorhinus cyanocephalus mają istotne znaczenie w roznoszeniu nasion na nowe siedliska.